وضعیت ایران در مراقبت های تسکینی

در حال حاضر مراقبت‌های حمایتی و تسکینی در ایران به صورت سیستماتیک ارائه نمی‌شود. در گزارش‌های سالانه موسسه بین المللی نظارت بر مراقبت‌های پایان عمر و سازمان جهانی بهداشت، وضعیت ارائه مراقبت‌های تسکینی درکشور‌های مختلف بررسی شده. کشور‌های جهان بر اساس وضعیت ارائۀ مراقبت‌های تسکینی به 4 گروه اصلی تقسیم می‌شوند.

گروه 1) کشور‌های فاقد هیچ فعالیت شناخته شده در زمینۀ مراقبت‌های تسکینی؛

گروه 2) کشور‌هایی که صرفا در حال ظرفیت سازی برای ارائۀ مراقبت‌های تسکینی هستند و این خدمات در آن‌ها ارائه نمی‌شود؛

گروه 3) کشور‌هایی که در آن‌ها مراقبت‌های تسکینی در برخی مناطق و توسط مراکز محدود ارائه می‌شود. این کشور‌ها خود به دو زیر گروه تقسیم می‌شوند.

گروه 3 – الف) خدمات ناقص، بدون حمایت رسمی، وابسته به خیرین، محدودیت در دسترسی به مورفین، مراقبت‌ها بیشتر در منزل ارائه می‌شود و آموزش نیروی متخصص در این کشور‌ها انجام نمی‌شود.

گروه 3 – ب) حمایت کافی از خدمات در برخی از مناطق وجود دارد. وجود منابع مالی مناسب برای ارائۀ مراقبت‌ها، دسترسی مناسب به مورفین، مراقبت‌ها در پاره‌ای از موارد و بصورت مستقل توسط برخی مراکز درمانی ارائه می‌شود و آموزش نیروی متخصص تا حدی وجود دارد.

گروه 4) کشور‌هایی که در آن‌ها مراقبت‌های تسکینی در نظام سلامت ادغام شده و خدمات آن در هماهنگی و بصورت یکپارچه با دیگر مراقبت‌های بهداشتی و درمانی قرار دارد.

این دسته‌بندی بر اساس معیار‌های زیر انجام شده است.

  • میزان پوشش مراقبت‌های تسکینی در کشور؛
  • سطح آگاهی جامعه از مراقبت‌های تسکینی؛
  • دسترسی به اپیوئیدها؛
  • کیفیت آموزش و تربیت متخصصین مراقبت‌های تسکینی؛
  • هزینۀ مراقبت‌های تسکینی؛
  • ساختار و سطوح ارائه خدمات؛
  • وجود سیاست‌های کشوری برای مراقبت‌های تسکینی؛
  • وجود طیف کامل مراقبت‌های تسکینی؛
  • هماهنگی مراقبت‌ها با جریان اصلی درمان و
  • وضعیت پژوهش در زمینۀ مراقبت‌های تسکینی.

در گزارشی که در سال 2014 توسط سازمان جهانی بهداشت منتشر شده است، ایران در گروه «3 – ب»  این گزارش قرار دارد. البته جایگاه  ایران نسبت به دورۀ قبلی ارزیابی مربوط به سال 2006، که ایران در گروه 2 قرار داشته ، ارتقاء یافته است.

 

در حال حاضر معدود مراکز مراقبت‌های حمایتی و تسکینی موجود در ایران به صورت محلی فعالیت نموده و وجود نظامی یکپارچه که مدیریت و استاندارد سازی ساختار، فرایند‌های عملیاتی و پروتکل‌های آموزشیِ مربوط به مراقبت‌های تسکینی، را برعهده داشته باشد، وجود ندارد.

جایگاه ایران در جنبه‌های گوناگون مراقبت‌های تسکینی و کیفیت مرگ

طبق «فهرست کیفیت مرگ؛ رتبه بندی کشور‌ها در مراقبت‌های تسکینی» (The 2015 Quality of Death Index. Ranking palliative care across the world) که توسط بنیاد لیِن (Lien) و با همکاری سرویس اطلاعاتی موسسۀ اکونومیست (The Economist Intelligence Unit) در سال 2015 منتشر شده است، 80 کشور از جنبه‌های گوناگون مراقبت‌های تسکینی و کیفیت مرگ مورد ارزیابی قرار گرفته اند.

نسبت استفاده کنندگان از مراقبت‌های تسکینی

درصد تخمینی کسانی که در هنگام مرگ از مراقبت‌های تسکینی بهره می‌برند نسبت به تمام کسانی که در زمان مرگ به این مراقبت‌ها احتیاج دارند. بر اساس این ارزیابی، ظرفیت ارائۀ این مراقبت‌های در ایران بسیار اندک است به شکلی که در ایران از هر هزار نفری که در زمان مرگ به مراقبت‌های تسکینی احتیاج دارند، تنها حدود 1 نفر از آن بهره می‌برد.

وجود نیروی متخصص و حرفه ای

وجود کسانی که در زمینۀ مراقبت‌های تسکینی آموزش دیده باشند رابطۀ مستقیمی با توسعۀ مراقبت‌های تسکینی در هر کشور دارد. مراقبت‌های تسکینی در بسیاری از کشور‌های پیشرفته به عنوان یک تخصص جداگانه شناخته شده و تدریس می‌شود. ایران در ارزیابی سال 2015 اکونومیست از 80 کشور، به جایگاهی بهتر از رتبۀ 78 ام در وجود نیروی حرفه‌ای برای ارائۀ مراقبت‌های تسکینی دست نیافته است.

مقرون به صرفه بودن مراقبت‌های تسکینی

حمایت دولتی و فعالیت خیریه‌ها باعث سهولت دسترسی طبقات مختلف جامعه به مراقبت‌های تسکینی می‌شود. بر خلاف ضعف شدید ایران در ارائۀ مراقبت‌های تسکینی و در نبود حمایت‌های دولتی و پوشش بیمه ای، ایران در رتبۀ 56 ام در رده بندی مقرون به صرفه بودن مراقبت‌های تسکینی بین 80 کشور بررسی شده قرار گرفته است.  کسب این رتبه به لطف فعالیت خیریه‌ها و سازمان‌های مردم نهاد در عرصه مراقبت‌های تسکینی بدست آمده است. مراکزی که مراقبت‌های تسکینی را به صورت رایگان در اختیار بیمار و خانوادۀ او قرار می‌دهند یا به شکل دیگری به ایشان در فراهم کردن شرایط مورد نیاز بیمار کمک می‌کنند.  

ارتباط جامعه و مراقبت‌های تسکینی

ایران در رتبۀ 77 در ارتباط جامعه با مراقبت‌های تسکینی قرار دارد. آگاهی جامعه از نقش مراقبت‌های تسکینی، مطالبه گری اجتماعی، فعالیت‌های داوطلبانه و همکاری نیکوکاران، اساس پیوند میان مراقبت‌های تسکینی و جامعه است. شناخت بیشتر جامعه  نسبت به این خدمات، از یک سو باعث افزایش تمایل و درخواست برای راه اندازی آن و از طرف دیگر، افزایش سرمایه‌های اجتماعی برای توسعۀ آن، می‌شود.

 

رتبه‌بندی کلی

توسعۀ مراقبت‌های تسکینی در یک کشور، به حمایت‌های دولت، فعالیت خیریه‌ها و همیاری متخصصان، آگاهی مردم، وابسته است. در حالی که بیشتر کشور‌های شاخص در رتبه بندی کلی، کشورهای پیشرفته و ثروتمندی هستند که به رفاه بالای اجتماعی شناخته می‌شوند، اما کشورهایی مانند مغولستان، پاناما، اوگاندا و اردن نیز در سال‌های اخیر با همکاری دولت، مردم و متخصصین توانسته اند زندگی راحت تری را برای مبتلایان به بیماری‌های سخت، خصوصا سرطان فراهم کنند. رتبۀ کلی ایران در ارائۀ مراقبت‌های تسکینی و تامین کیفیت مرگ 73 از میان 80 کشور ارزیابی شده است.