کم کردن عوارض شیمی درمانی از نگاه متخصصین مختلف

واژۀ شیمی درمانی خود می تواند موجی از اضطراب و وحشت را در فرد مبتلا به سرطان ایجاد کند. اما با رعایت نکاتی می توان از عوارض آن کاست. هفته‌نامه سلامت در شمارۀ 453 خود به سراغ چند پزشک با تخصص های مختلف رفته و نگاه تخصصی هرکدام از ایشان را در خصوص عوارض شیمی درمانی منتشر نموده است.

مصاحبه شوندگان شامل دکتر مجتبی امیری متخصص پوست، دکتر علیرضا سالک مقدم متخصص ایمونولوژی، دکتر شهرام آگاه فوق‌تخصص گوارش، دکتر آرش منصوریان متخصص بیماری‌های دهان و لثه و دکتر رضا راست‌منش متخصص تغذیه هستند.

در اینجا می توانید این نظرات را بخوانید.

نگاه متخصص پوست

دکتر مجتبی امیری متخصص پوست

دکتر مجتبی امیری متخصص پوست

سرطان رشد و تکثیر غیرقابل‌کنترل سلول‌هاست و اساس کار داروهای شیمی‌درمانی هم متوقف و مهارکردن این سلول‌های افسارگسیخته است اما داروهای شیمی‌درمانی قادر به شناخت سلول‌های تکثیری سالم و ناسالم نیستند و هر سلول در حال رشد را از بین می‌برند. برخی سلول‌ها از قبیل مو، پوست، ناخن و مخاط به طور دائم در حال رشد و تکثیرند و سریع‌تر و شدیدتر تحت‌تاثیر دارو قرار می‌گیرند.

سر یک فرد حدود 100 هزار تار مو دارد که 85-80 درصد در فاز رشد و 15-10 درصد در حال استراحت‌ هستند. داروی شیمی‌درمانی روی موهای در فاز رشد اثر می‌کند و با متوقف‌کردن رشد آنها، یکباره همه این 85درصد دچار ریزش می‌شود و فقط تعدادی که در فاز استراحت هستند باقی می‌مانند. به طور کلی هر نقطه‌ای از بدن که دارای موهای در فاز رشد باشد، دچار ریزش خواهد شد اما از آنجایی که در سایر نقاط بدن بیشتر موها در فاز استراحت هستند شاید ریزش آن نقاط چندان محسوس نباشد.

تقریبا 3-2 ماه بعد از اتمام شیمی‌درمانی رویش مجدد موها آغاز می‌شود. دوره‌های شیمی‌درمانی کوتاه و متناوب‌اند. فقط در برخی سرطان‌ها که به درمان طولانی‌مدت نیاز دارند گاهی صدمه‌‌های جدی به موها و ناخن‌ها وارد می‌شود که ممکن است رشد موها برای همیشه متوقف شود.

در مورد اثرات شیمی درمانی بر مو بیشتر بخوانید.

ناخن‌ها رشد کندتری نسبت به مو دارند بنابراین افتادن آنها نیز دیرتر رخ می‌دهد. در برخی بیماران، لک‌های تیره‌ای زیر ناخن دیده می‌شود. در گروهی دیگر خونریزی‌های زیر مخاط ناخن اتفاق می‌افتد. به هر حال رشد ناخن‌ها نیز با داروهای شیمی‌درمانی متوقف می‌شود و یک‌به‌یک از جا کنده می‌شوند. البته در دوره‌های شیمی‌درمانی کوتاه، شیارهای عرضی در ناخن ایجاد می‌شود که نشانه متوقف‌شدن رشد ناخن‌هاست. تلاش محققان این است تا بتوانند داروهایی ارائه دهند که فقط روی بافت هدف اثر کند اما داروهایی وجود دارند که عوارض جانبی کمتری داشته باشند. البته براساس تشخیص پزشک و نوع سرطان تجویز می‌شوند. مثلا در کسانی که با داروی 5 کلرواوراسیل، شیمی‌درمانی می‌شوند التهاب مخاطی ایجاد می‌شود. در این گروه از بیماران التهاب مخاط تنفسی، گوارشی، لب و دهان شایع است و علایم به صورت قرمزی، سوزش و زخم نمود پیدا می‌کند. در هر حال، این داروها سیستم ایمنی را ضعیف می‌کنند که دلیل اصلی بروز عفونت‌های پوستی است.

در مورد اثرات شیمی درمانی بر ناخن بیشتر بخوانید.

همه عفونت‌های پوستی ممکن است دیده شوند؛ تبخال، زونا، عفونت‌های باکتریایی کورک، دمل چرکی، عفونت‌های چین ناخن‌ها که مهم‌ترین آنها کاندیدیازیس است. این نوع قارچ در جاهای مرطوب به خوبی رشد می‌کند (در کشاله ران، چین زیر سینه خانم‌ها و لای انگشتان کسانی که با آب زیاد سر وکار دارند)، پس افرادی که شیمی‌درمانی می‌شوند باید نسبت به این نکته دقت داشته باشند و بهداشت خود را کاملا رعایت و با کوچک‌ترین علامتی به پزشک مراجعه کنند تا بیماری قارچی پیش‌آمده ریشه‌کن شود.

در مورد عوارض شیمی درمانی بر پوست بیشتر بخوانید.

نگاه متخصص تغذیه و رژیم‌درمانی

دکتر رضا راست‌منش عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی شهیدبهشتی

دکتر رضا راست‌منش

یکی از اهداف علم تغذیه در بیماران مبتلا به سرطان که تحت‌ شیمی‌درمانی قرار دارند این است که اثر شیمی‌‌درمانی را بیشتر و عوارض جانبی آن را کمتر کند. شیمی‌‌درمانی اختلال‌هایی در بدن بیمار ایجاد می‌کند که از مهم‌ترین آنها می‌توان به خشکی دهان، حالت تهوع، زخم‌های دهان و مری و ضعف سیستم ایمنی اشاره کرد. مشکل بسیار شایع بیماران حالت تهوع است زیرا داروهای شیمی‌درمانی مکانیسم چشایی و بویایی را به هم می‌زنند و بیماران به غذاهایی که شاید از نظر طعم و بو برای یک فرد سالم بسیار مطبوع باشند، واکنش منفی نشان می‌دهند. آنها برای کاستن این حالت باید از خوردن غذاهای گرم، به‌خصوص فرآورده‌های گوشتی، اجتناب و پروتئین موردنیاز بدن را با مصرف غذاهای سرد مثل سالاد الویه‌ حاوی تخم‌مرغ، گوشت قرمز و مرغ که به‌صورت سرد سرو می‌شود، تامین کنند. البته برای کاهش حالت تهوع و خشکی‌ دهان می‌توان قبل از غذا مایعات خنک نوشید یا قطعه‌های کوچک یخ را در دهان قرار داد. این کار نه تنها تهوع و خشکی‌ دهان را کاهش می‌دهد، بلکه به بیمارانی که به علت شیمی‌درمانی دچار زخم در ناحیه دستگاه گوارش فوقانی شده‌اند، کمک می‌کند دردشان تسکین یابد و غذا را راحت‌تر ببلعند. البته غذاها باید نرم و کم‌حجم باشند.

دربارۀ تهوع و استفراغ در دوران شیمی درمانی بیشتر بخوانید.

قدم بعدی، گنجاندن 3 نوع ماده غذایی مهم در برنامه غذایی است که تاثیر معجزه‌آسایی برای این بیماران دارد:

1) پورین‌ها و پریمدین‌ها: قارچ‌ها حاوی موادی به نام «پورین» و «پریمدین» هستند و متاسفانه تاکنون کمتر به نقش این دو ماده حیاتی در بیماران سرطانی توجه شده است. درست است که شیمی‌درمانی سلول‌های سرطان‌زا را از بین می‌برد، ولی برخی سلول‌های سالم را هم نابود می‌کند. پورین و پریمدین کمک می‌کنند سلول‌های سالمی که از بین رفته‌اند، با سرعت بیشتری بازسازی شوند.

2) امگا3: از نظر علمی ثابت شده مصرف اسید چرب امگا3 اثربخشی شیمی‌درمانی را افزایش و شدت عوارض جانبی ناشی از آن را به شدت کاهش می‌دهد. این ماده به وفور در فرآورده‌های دریایی مثل گوشت ماهی وجود دارد.

3) زردچوبه: زردچوبه، ماده مغذی‌ای است که از آن به عنوان طعم‌دهنده و رنگ‌دهنده در غذاها استفاده می‌شود. در این ادویه ماده‌ای به نام «زردچوبه» وجود دارد که اثربخشی شیمی‌درمانی و رادیوتراپی را بیشتر می‌کند. زردچوبه یکی از قوی‌ترین آنتی‌اکسیدان‌هاست و از ویژگی‌هایش این است که می‌تواند از غشای سلول عبور کند و حتی وارد هسته آن شود. آنتی‌اکسیدان‌ها عمر سلول‌ها را افزایش می‌دهند. نقش شگفت‌انگیز زردچوبه به گونه‌ای است که علاوه بر اینکه عمر سلول‌های سالم را افزایش می‌دهد سلول‌های سرطانی را هم از بین می‌برد.

لازم است علاوه بر در نظر گرفتن نکته‌هایی که گفته شد، برای تقویت سیستم ایمنی مکمل‌ها و ویتامین‌های مناسبی را نیز به آن اضافه کنند تا با تقویت هر چه بیشتر چه از نظر غذایی و چه از لحاظ ایمنی، از کاهش سریع وزن جلوگیری ‌شود.

نگاه متخصص بیماری‌های دهان و لثه

دکتر آرش منصوریان دانشیار دانشگاه علوم پزشکی تهران

دکتر آرش منصوریان

مهم‌ترین عارضه دهانی شیمی‌درمانی، ایجاد التهاب، قرمزی و زخم داخل مخاط گونه، لثه، زبان، لب و سقف دهان است که دردناک است و بیمار را آزار می‌دهد. در این مواقع، بیمار باید رژیم غذایی‌اش را کنترل کند. خوراکی‌هایی مانند مرکبات، گریپ‌فروت، گوجه‌فرنگی، مواد تند مثل فلفل و ادویه‌ها آسیب بیشتری به نقاط ملتهب و قرمز وارد می‌کنند. علاوه بر این، بیمار باید آب خنک، بستنی و شکلات‌های خنک بیشتر مصرف کند. برای تسکین زخم‌های دهانی، می‌توان دهانشویه‌ای با جوش شیرین درست کرد و روزی 2 تا 3 بار دهان را با آن شست.

مشکل دیگر، خشکی بیش‌ازحد دهان است. داروهای شیمی‌درمانی روی غدد بزاقی اثر می‌گذارند و ترشح آنها را کمتر می‌کنند بنابراین بیمار در بلع و تکلم دچار مشکل می‌شود. بزاق، نقش مهمی در شستشوی دهان دارد و کمبود آن می‌تواند باعث پوسیدگی دندان‌ها شود. برای مرطوب‌نگه داشتن محیط دهان راهکارهای مفیدی وجود دارد. یک روش سنتی و بسیار ساده؛ وجود یک بطری آب کنار بیمار است تا هر وقت نیاز شد، دهانش را تر و مرطوب کند. روش دوم، استفاده از یک تا دو قاشق گلیسیرین یا روغن زیتون است که با یک قطره آبلیموی تازه مخلوط شده است. این دهانشویه سنتی را می‌توان 3-2 دقیقه قبل از خوردن غذا (روزی 4-3 بار) مزه‌مزه کرد. آدامس‌های بدون قند نیز بسیار مفید هستند. همچنین بیماران می‌توانند از بزاق‌های مصنوعی که در داروخانه‌ها موجود است نیز به عنوان مرطوب‌کننده دهان استفاده کنند. بهتر است همه افرادی که قرار است شیمی‌درمانی شوند، قبل از این کار به دندان‌پزشک مراجعه و دندان‌های پوسیده خود را ترمیم کنند.

در مورد عوارض دهانی شیمی درمانی بیشتر بخوانید.

نگاه فوق‌تخصص بیماری‌های گوارش و کبد

دکتر شهرام آگاه عضو هیات علمی دانشگاه علوم‌پزشکی تهران

دکتر شهرام آگاه

برای درمان تومور، مجموعه‌ای از داروهای شیمی‌درمانی تجویز می‌شوند که بیشتر آنها عارضه گوارشی دارند. شایع‌ترین عارضه این داروها، تهوع و استفراغ است. بیشتر این داروها مخاط دستگاه گوارش را از بین می‌برند و باعث تحریک آن می‌شوند. همچنین مرکز تهوع در مغز نیز تحت‌تاثیر آنها قرار می‌گیرد و فعال می‌شود. از دیگر عوارض داروهای شیمی‌درمانی می‌توان به ابتلا به اسهال یا یبوست اشاره کرد. سلول‌های مخاط بدن و روده‌ها بسیار حساس هستند و با کشته شدنشان، جذب غذا دچار اختلال و دردهای شکمی ایجاد می‌شود. بسیاری از افراد نیز بی‌اشتها می‌شوند. از سوی دیگر، سلول‌های بزاقی هم آسیب می‌بینند که باعث کاهش ترشح بزاق می‌شود و حتی گاهی بزاق اصلا ترشح نمی‌شود بنابراین فرایند خوردن غذا مختل خواهدشد زیرا دهان خشک‌تر می‌شود و فرد دیگر نمی‌تواند غذا را بجود. در این موارد انواع وسیعی از داروهای ضدتهوع و استفراغ تجویز می‌شود که ممکن است در برخی بیماران نتایج خوبی داشته باشد و شرایط بیمار را مساعدتر کند.

دربارۀ عوارض گوارشی شیمی درمانی بیشتر بخوانید.

نگاه متخصص ایمنی شناسی

دکتر علیرضا سالک‌مقدم استاد دانشگاه علوم‌پزشکی تهران

داروهای شیمی‌درمانی برای از بین بردن سلول‌های بدخیم تجویز می‌شوند. این داروها سرکوب‌کننده سیستم ایمنی هستند و قدرت سیستم ایمنی را کاهش می‌دهند. دارو روی همه سلول‌های بدن اثر دارد ولی تاثیر آن روی سلول‌هایی مانند گلبول‌های قرمز و سفید که رشد و تکثیر سریعی دارند، بیشتر است. گلبول‌های سفید نقش اساسی در تامین ایمنی بدن دارند و با از بین رفتنشان، سیستم ایمنی بیمار ضعیف می شود و بدن مستعد ابتلا به عفونت‌ها و بیماری خواهد شد. البته داروهای شیمی‌درمانی طوری تجویز می‌شوند که آسیب وارده به سلول‌ها بیش از حد نباشد. کاهش سیستم ایمنی موقتی است و با اتمام شیمی‌درمانی، به حالت طبیعی بازمی‌گردد اما در طول دوره درمان بیمار و اطرافیان او باید به نکته‌هایی توجه کنند.

بیمار باید سعی کند دیدگاه منفی‌اش نسبت به شیمی‌‌درمانی و سرطان را کمتر کند چون استرس و نگرانی‌های ناشی از بیماری، اثری منفی روی سیستم ایمنی بدن دارد. برای تمدد اعصاب می‌توان ورزش‌های سبک و آرام‌بخش مانند یوگا انجام داد. گرچه بیشتر بیماران بی‌اشتها هستند ولی خوردن میوه‌ها و سبزی‌ها به‌دلیل اینکه حاوی آنتی‌اکسیدان هستند، سیستم ایمنی را تقویت و آثار داروهای شیمی‌درمانی را کمتر می‌کند. بیمار تحت‌درمان بهتر است کمتر در مجامع عمومی حاضر شود زیرا بدنش ضعیف شده و به شدت مستعد ابتلا به انواع عفونت‌هاست. نزدیکان و بستگان نیز باید بدانند هرگونه تماس با بیمار از طریق دست دادن، روبوسی و حتی عیادت ممکن است سلامت او را بیش از پیش به خطر بیندازد. بنابراین عیادت از بیماری که شیمی‌درمانی می‌شود، باید محدود باشد و اگر امکان آن نیست، لازم است بیمار و اطرافیانش از ماسک استفاده کنند و فقط بستگان درجه اول به او نزدیک شوند.

دربارۀ عوارض خونی شیمی درمانی بشتر بخوانید.

اقتباس از:

نشریه سلامت، صفحه میز «میزگردسلامت»، شماره 453